دربارهء مسائل جغرافياى تاريخى موثّق و معتبر است . 241 تركان در قرن نوزدهم ارزش آن را بدانستند و مختصرها و تكمله‌هاى كتاب مكرّر شد و مؤلفاتى از همين رشته پديد آمد كه بعضى تقليد صرف بود . 242 معروفترين تكملهء كتاب از على ساطع افندى ( متوفّى به سال 1842 / 1258 ه . ) است كه محلات استانبول را خوب مىشناخته و مطالب كتاب را تا به سال 1837 / 1253 ه . رسانيده است . اين نسخهء دستكارى شده به سال 1864 / 1281 ه . در دو جلد به چاپ رسيد . تكملهء ديگرى نيز هست كه هنوز چاپ نشده و تا به سال 1859 / 1276 ه . مىرسد . از اينجا معلوم مىشود كه رشتهء قديم « خطط » تا دوران جديد ، نه تنها در محيط عربى بلكه در ميان تركان عثمانى ، نيز رونق داشته است . اين قضيّهء دربارهء سفرنامه‌ها نيز صادق است كه در قرن هجدهم بسيار فراوان شد و آن را به نمونه‌هاى مختلفى كه گفته‌ايم تقسيم مىتوان كرد . از ميان سفرنامه‌هاى مربوط به ايران فقط دوتا را ياد مىكنيم كه در حدود نيمهء آن قرن بوده است . مؤلّف سفرنامهء اوّل كه سرگذشت جالب زندگانى او را نيز منعكس مىكند ، نعمان ابو سهل صالح زاده است . 243 اصل وى از آناطولى شرقى بوده ولى مدّتى دراز به دربار منكلى كراى ، خان كريمه ، به سر كرد و در كافا ( فيودوسيا ) شغل قاضى عسكر يافت و پس از صلح بلگراد با اتريش به سال 1741 / 1154 ه . نمايندهء كميسيون تعيين سرحد شده پس از آن جزو اعضاى سفارت احمد پاشا كسريلى بود كه به سال 1747 / 1160 ه . به سوى نادرشاه رفت . هر سه مرحلهء زندگانى وى در سه مقاله كتاب تدبيرات پسنديده انعكاس يافته است . به دنبال مقدّمه ، مقالهء اوّل از سفرهاى وى در كريمه و اقامت به دربار منكلى كراى سخن دارد . دومى از فعاليّت وى در كميسيون سرحدّى اتريش و سومى ، پس از مقدّمه‌اى دربارهء حوادث پيش ، از سفر ايران كه تا همدان رفته گفت و گو مىكند . به طورى كه مىبينيم آفاق سفر وى از لحاظ جغرافيايى به قدر كافى وسيع و متنوع بوده است . اين كتاب مطالب فراوان دارد و همه گوشه‌هاى آن جالب است ولى متأسّفانه هنوز چاپ نشده است . مصطفى رحمى ( متوفّى به سال 1751 / 1164 ه . ) ، يكى از همكاران وى در سفارت ايران ، نيز گزارشى از اين سفر آورده و از نظر ما از اين جهت اهميت دارد كه اصل وى از باغچه سراى كريمه بوده و در پايتخت به كار دبيرى پرداخته و سپس به عنوان مورّخ رسمى به اين سفارت پيوسته است . ولى كتاب سفارتنامهء ايران وى تاكنون مستقيما شناخته نيست . ظاهرا يادگار مولد وى در كتاب ديگرى به عنوان تاريخ تتار كه گويا با تاريخ خانات كريمه ارتباط دارد انعكاس يافته است . 244 چنان كه گفتيم جزو سفرنامه‌هاى اين دوران ، گزارش حجّ به ترتيب قديم در قلمرو